24 oktober 2026

Veel professionals die met mensen met autisme werken, en trouwens ook niet-professionals die iemand met autisme (ASS) in hun omgeving hebben, weten vaak dat duidelijk zijn een belangrijke pijler is in de begeleiding en het omgaan met autisme.

Nou is het wel zo dat duidelijkheid een nogal rekbaar begrip is. Wat de een ervaart als duidelijk, ervaart de ander wellicht als niet concreet en vaag. In de basis helpt het, ook bij mensen die geen autisme hebben, om aan te geven wat we wél willen in plaats van wat we niet willen. Maar ook dan kan er nog een discrepantie ontstaan.

Hoe vaak komt het niet voor dat bijvoorbeeld in een partnerrelatie de ene persoon het volgende aangeeft, vaak de vrouw, maar het kan net zo goed de man (of partner van gelijk geslacht) zijn: de afwas is nog niet gedaan, de vuilniszak staat nog binnen, de hond is nog niet uit geweest, het is nodig dat er vandaag boodschappen gedaan worden, en meer van dat soort impliciete vragen waarbij de ander vaak niet eens doorheeft dat er een beroep op hem/haar gedaan wordt. 

Als je bijvoorbeeld tegen je partner zegt dat hond uitgelaten moet worden. Dat kan het zijn dat hij ziet dat dit inderdaad het geval is. Voor hem is dan niet (altijd) helder of jij dit zegt als constatering en het bijvoorbeeld zelf gaat doen, van hem vraagt, of indirect verzoekt de kinderen aan te sporen om de hondenriem te pakken.

Nadat duidelijk is dat de hond uitgelaten dient te worden kan het alsnog niet gebeuren omdat de randvoorwaarden van het gevraagde nog niet helder zijn. Vragen die hieromtrent kunnen ontstaan zijn bijvoorbeeld:  Is het de bedoeling om de hond in de tuin te laten of moet er echt mee gewandeld worden? Als er met de hond gewandeld dient te worden, waarheen dan? Hoe ver en hoe lang? Mag dat afhankelijk zijn van weersomstandigheden? Van de gemoedstoestand? Van fysieke klachten van degene die de hond uitlaat? Dit zijn zomaar allemaal voorbeelden die van belang kunnen zijn. Als dit gedeeltelijk of in zijn geheel niet duidelijk is kan er een freeze-reactie ontstaan en doet de persoon met autisme om die reden niet doet wat er van hem gevraagd wordt.

Het geen gehoor geven aan verzoeken omdat de vraag (nog) niet helder is ervaar ik trouwens ook bij cliënten zonder autisme. Los daarvan kan het verzoek ook niet uitgevoerd worden omdat de ander daar geen tijd voor heeft, nut of noodzaak niet ziet of geen zin heeft, maar dat is een ander verhaal.

Toen een collega de begeleiding van een client van mij overnam zei ik: "Het is heel belangrijk dat je niet alleen duidelijk bent, maar ook duidelijk vraagt wat de cliënt nodig heeft en dat ook echt toetst. Mijn collega gaf toen aan: "Dat uitgebreide toetsen vind ik helemaal niet nodig, want het gaat hier om iemand met autisme en die zijn gewoon duidelijk in wat ze wel en niet nodig hebben. Dus ik zie het punt niet helemaal".

In de praktijk ervaar dat mensen met autisme voor hun eigen gevoel vaak duidelijk zijn, maar een ander hoeft dat helemaal niet zo te ervaren. Zelfs niet als diegene een doorgewinterde professional is.

In mijn loopbaan heb ik regelmatig gezien, is dat mensen met autisme wel aangeven dat ze iets niet willen maar niet wat ze dan wél willen, en hoe dat er dan uit dient te zien. Daar kun je vaak wel achter komen door te blijven doorvragen, op (non-verbale) communicatie te letten en samen veel praktijkvoorbeelden te bespreken. 

Een client van mij en ik hadden een gesprek bij een voor de client nieuwe werkgever. Deze wilde mijn client een hand geven.  De client schudde de hand en liep naar het bureau, waar we achter zouden gaan zitten, om het gesprek te vervolgen. Onder het lopen mompelde hij: "Ik wil dit niet." Wat hij niet wilde was mij niet direct duidelijk. Wilde hij geen hand geven? Wilde hij niet gaan zitten, maar liever blijven staan? Wilde hij überhaupt geen gesprek met deze nieuwe werkgever? Wilde hij niet samen, maar alleen het gesprek vervolgen? Na het gesprek gaf de client aan dat dit ging over het handen schudden en eigenlijk vooral over het niet aangeraakt willen worden door een voor hem onbekend iemand. 

Een ander voorbeeld is dat van een vrouwelijke autistische cliënt die regelmatig aangaf bij haar man: "Nou is het genoeg geweest." Dit zei ze in verschillende situaties die niet altijd iets met elkaar te maken hadden of leken te hebben. De echtgenoot wist dan ook vaak niet wat ze nou eigenlijk bedoelde. Hij gaf dat aan bij haar. Voor haar was echter niet duidelijk wat hij er niet aan snapte. Het letterlijk aangeven wat ze niet- en vooral wel wilde, maakte dat hij haar beter begreep. Het zorgde ook voor meer rust in haar systeem en uiteindelijk voor een betere partnerrelatie. 

Dus laat het duidelijk zijn dat duidelijkheid een relatief begrip kan zijn en dat toetsen daarbij kan helpen.

Rianne

* Waar ik in deze blog over de mannelijke variant spreek kan ook de vrouwelijk gelezen worden en vice versa.